TRỞ VỀ NGUỒN.

-    Muốn trở về nguồn tâm chân thật của mình thì chúng ta phải làm gì?
-    Tâm không phân biệt, buông hết, buông mọi thứ ràng buộc, kể cả cái muốn này và luôn tỉnh giác thì chúng ta có thể trở về với tâm chân thật của mình.  Nhưng đó chỉ dành cho bậc thượng căn, chứ không dành cho phàm phu như tôi và ông.

-    Vậy những người không phải thượng căn thì phải làm sao để thể nhập chân tâm của mình?
-    Trước hết chúng ta phải nhận ra cái chân tánh vẫn hằng hữu nơi ta trong từng phút giây.  Nó không thay đổi theo thời gian và không gian.  Nó là nguồn sống, vượt ngoài đối đãi, được thể hiện qua tánh nghe, tánh thấy...  Khi nhận được điều này là chúng ta đang bắt đầu từng bước quay về ngôi nhà thật sự của mình.
-    Làm sao nhận thấy nó?
-    Không có vấn đề nhận thấy ở đây.  “Biết” là đủ.  Khi “nhận thấy nó” thì nó lại biến thành “đối tượng” bị nhận thấy, và đó không phải là mình.
-    Thế  thì làm sao?
-    Luôn tỉnh giác.
-    Tại sao?
-    Tỉnh giác là cái biết “như thị”, không chủ thể và khách thể.  Nó thuộc “vô ngã”, nói gì về nó đều sai lầm, gượng ép.  Nó vô ngôn vậy.
-    Nếu phải dùng ngôn ngữ để diễn tả, như ngón tay chỉ mặt trăng, ông có thể nói gì về tỉnh giác?
-    Lặng lẽ mà không mê là tỉnh, biết rõ  mà không một tình chấp là giác.
-    Nghiệp chướng sâu dày, làm sao luôn được vậy?
-    Rất đúng.  Chính vì vậy mà ta cần từng bước trở về nguồn.
-    Xin ông nói rõ.
-    Như đa phần chúng ta đều biết vì phân biệt mà nảy yêu ghét; vì yêu ghét mà tìm mọi cách thủ đắc hay loại bỏ, và vì những hành động này mà ta gây nghiệp thiện hay ác.  Đây chính là ái, thủ và hữu (*), 3 trong 12 nhân duyên mà Đức Phật đã dạy. Và do đã tạo nghiệp thiện ác thì dù nghiệp nào chăng nữa ta cũng vẫn còn nằm trong vòng sanh tử luân hồi, đi lên hoặc đi xuống.
-    Theo tôi biết thì 12 nhân duyên như 12 móc xích gắn chặt vào nhau, vậy chặt đứt một mắt xích thì toàn bộ cái xích sanh tử không còn khống chế ta được nữa.  Nếu ta chặt đứt ái hoặc thủ thì cũng được, đâu nhất thiết là phải dứt tâm phân biệt phải không?
-    Muốn dứt luân hồi sanh tử thì có rất nhiều cách.  Dứt ái hoặc thủ thì cũng có nghĩa là dứt tâm phân biệt, vì nếu không có tâm phân biệt thì làm sao có yêu, có ghét, có thủ, có xả.
-    Như vậy muốn dứt luân hồi sanh tử ta có tu theo cách gì chăng nữa, thì pháp tu đó cũng liên quan tới việc dứt tâm phân biệt?
-    Tất cả đều như vậy, trừ pháp môn Tịnh Độ.
-    Thế nghĩa là sao?
-    Pháp môn Tịnh Độ lấy việc chán Ta Bà làm đối tượng từ bỏ, ưa Cực Lạc làm đối tượng đi tới,  lấy Tín-Nguyện-Hạnh là phương tiện để giúp hành giả đạt mục đích.  Nói ngoại trừ, vì hành giả vẫn còn tâm phân biệt ưa chán, nhưng vì đại nguyện của Đức Phật Di Đà, mà hành giả được cứu giúp về nơi có đại thắng duyên để tu hành tiếp, nếu thực hành đúng theo pháp môn này.  Tuy nhiên đối với những bậc trung và thượng căn thì pháp môn này cũng nhắm thẳng vào tâm không phân biệt, để dần dần đi thẳng vào tâm Phật của chính mình.  Lúc đó thì A Di Đà chính là tự tánh và Cực Lạc không đâu xa cũng tại tâm mình.
-    Trước đây ông đã nói về tâm phân biệt nhiều rồi, vậy hôm nay ông nói về tâm phân biệt có khác những lần trước không?
-    Những lần trước tôi nói về tâm phân biệt đưa ta đến luân hồi sanh tử và tâm phân biệt đưa ta tới giải thoát.  Đó là những tâm phân biệt dễ dàng nhận ra được, nhưng cũng dễ lầm lẫn vì không biết chúng thuộc loại nào và đôi khi còn lầm lẫn là chỉ có một tâm phân biệt mà thôi. Lần này tôi nói rõ thêm về hai tâm này, nhưng lại thêm một tâm phân biệt vi tế khác để chúng ta muốn đi thẳng tới Phật quả thì phải đặc biệt lưu tâm hầu biết chặng đường nào ta cần đi, chặng đường nào đã đi qua, chặng đường nào ta phải đi tiếp thì mới khỏi dậm chân tại chỗ và tránh những sai lầm về sau.
-    Tâm chỉ có một, tại sao ông lại nói có nhiều tâm vậy?  Riêng về tâm phân biệt, ông lại phân ra có nhiều loại khiến tôi lại càng thắc mắc khó hiểu, mong ông giải thích.
-    Chân tâm chỉ có một, nhưng vọng tâm lại rất nhiều.  Do có phân biệt này mà lại nảy ra phân biệt khác. Ta lầm lẫn, không hiểu rõ ràng, khiến đường tu gặp nhiều trở ngại và sai lầm mà không hay biết.  Đây là những chỉ dạy của chư Phật và chư Tổ rải rác trong các kinh điển và các luận giải.  Tôi chỉ phân tích, tổng hợp rồi vắn tắt đưa ra vài trao đổi thô thiển cùng ông mà thôi, chứ chẳng phải tôi dám vọng ngôn tự đặt, mong ông hiểu rõ điều này.
-    Như vậy thì tâm phân biệt có 3 loại phải không?
-    Sự thực thì có đến 4 loại.  Loại thứ nhất gồm Nhãn căn, nhĩ căn, tỉ căn, thiệt căn và thân căn. Nhãn căn chính là cái tâm, qua mắt và dây thần kinh, mà ta thấy hình ảnh.  Nhĩ căn chính là cái tâm, qua tai và dây thần kinh, mà ta nghe được âm thanh.  Tỉ căn chính là cái tâm, qua mũi và dây thần kinh, mà ta ngửi được mùi.  Thiệt căn chính là cái tâm, qua lưỡi và dây thần kinh, mà ta biết được vị.  Thân căn chính là cái tâm, qua thân thể và dây thần kinh, mà ta biết được các cảm giác khác nhau như nóng lạnh, cứng mềm, đau nhức, dễ chịu  v.v… khi tiếp xúc với vật.  Đây là 5 căn  thuộc tâm, phân biệt được 5 cảnh trần bên ngoài là sắc, thanh, hương, vị và xúc.  Chúng thuần chỉ có nhiệm vụ thông tin là có hình ảnh, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm mà không hề biết đó là hình ảnh, âm thanh, mùi vị, xúc chạm thuộc loại nào.
-    Vậy còn 3 tâm phân biệt khác là những tâm nào?  Chúng liên quan gì với nhau và liên quan với tâm phân biệt thuộcloại thứ nhất kể trên ra sao?
-    Loại tâm phân biệt thứ hai là ý thức hay còn gọi là thức thứ 6.  Tâm này phân biệt được hình ảnh, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm thuộc loại nào.  Ví dụ nhãn căn hợp với mắt và dây thần kinh cho thấy hình ảnh.  Hình ảnh này chuyển tới thức thứ 6, thức này phân biệt cho biết đó là đóa hoa, là máy bay, là một trẻ thơ, là ông A hay bà B  v.v… Tương tự với các cảnh trần còn lại.
-    Như thế nếu nhĩ căn hợp với tai và dây thần kinh cho biết có âm thanh thì ý thức phân biệt âm thanh này ngay, và cho biết đó là âm thanh của kèn hay trống, của người hay súc vật, âm thanh đó biểu hiện điều gì … có đúng vậy không?
-    Ông nói rất đúng.  Ông  có thể suy ra những phần còn lại.  Tuy nhiên, ngoài phân biệt, thức thứ 6 còn có công năng suy lường, phán đoán, tính toán, đặt kế hoạch.  Thức này nói chung thuộc về lý trí.
-    Thế còn tâm phân biệt thứ ba?
-    Đó là Thức thứ 7, còn gọi là Mạt Na Thức hay Ý.  Thức này nhận được thông tin về hình ảnh, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm qua phân biệt, đánh giá của thức thứ 6 (Ý thức) đưa tới thì liền có phản ứng yêu thích (lạc thọ) hay ghét bỏ (khổ thọ), hoặc cũng chẳng yêu, cũng chẳng ghét (xả thọ).  Đây là thức thuộc loại tình cảm.  Vừa có tình cảm (ái) thì liền có phản ứng chiếm hữu hay ghét bỏ (thủ) và do đó sinh ra nghiệp (hữu), để từ đó tiếp tục đi trong luân hồi sinh tử.
-    Ông nói thức này thuộc loại tình cảm, mà tình cảm thì gồm hỉ, nộ, ái, ố, tham, sân, si v.v… tôi thấy có liên quan gì đến phân biệt đâu mà ông bảo nó thuộc loại tâm phân biệt?.
-    Đây chính là chỗ vô cùng quan trọng mà biết bao người đã lầm lẫn.  Vì lầm lẫn cho là chỉ có thức thứ 6 (ý thức) phân biệt mà không biết thức thứ 7 (Mạt Na Thức hay Ý) thuộc thể tình cảm nhưng lại là chúa phân biệt.  Này nhé, khi nói Yêu là phân biệt với Ghét, khi nói Sáng là phân biệt với Tối, nói Chân là phân biệt với Vọng, nói Phải là phân biệt với Trái … Tất cả luôn là những cặp đối đãi không rời nhau.  Khi nói dứt tâm phân biệt là ta nói đến tâm phân biệt của thức thứ 7 (Mạt Na thức hay Ý).  Thức này chính là cái chấp ngã sâu nặng mà từ vô thủy tới nay ta không gỡ ra được.  Không gỡ được thì luân hồi sinh tử là chuyện đương nhiên không sao tránh khỏi.
-    Tôi vẫn còn một chút lấn cấn về sự phân biệt của hai thức trên?  Ông có thể nói rõ hơn không?
-    Thức thứ 6 (ý thức) thuộc lý trí, nó chỉ có nhiệm vụ phân tách, tổng hợp, suy nghĩ tính toán.  Nó tạm ngừng hoạt động khi ta ngủ say, bị bất tỉnh, bị chụp thuốc mê, thần kinh óc quá yếu hay bị tê liệt, hay khi ta chết.  Nó có thể hợp tác với thức thứ 7 (Ý hay Mạt Na thức) thuộc tình cảm để làm bậy, hoặc hướng dẫn Mạt Na Thức hướng thiện, tu hành.  Thức thứ 7 luôn luôn theo ta dù thức hay tỉnh, dù sống hay chết, đời này sang đời kia.  Thức thứ 7 được ví như con trâu đen, đầy thói hư tật xấu, luôn muốn xâm phạm ruộng lúa; trong khi thức thứ 6 được ví như mục đồng chăn trâu.  Trâu mạnh (tình cảm mạnh) thì mục đồng theo trâu làm bậy; trâu yếu, mục đồng mạnh (lý trí mạnh) thì trâu sẽ được mục đồng thuần hóa dần, không còn càn bậy nữa.  Muốn tu hành có kết quả thì ta phải dùng pháp Chỉ Quán.  Chỉ là dừng cái tâm phân biệt, vọng động thuộc thức thứ 7 bằng hành thiền, niệm Phật, trì chú v.v....  Quán là làm cho tuệ giác bừng nở bằng cách dùng thức thứ 6 chiếu soi, thấy rõ các pháp đều vô thường, khổ, không, vô ngã  khiến cái ngã (Mạt Na thức) bị bào mòn dần để không còn gì bám víu dính mắc.  Không bám víu dính mắc thì giải thoát, không còn luân hồi sinh tử nữa.
-    Như vậy ăn uống thấy ngon, thấy dở có phạm lỗi gì không?
-    Ông thấy thế nào?
-    Thấy ngon thấy dở là có phân biệt.  Có phân biệt là không ổn rồi.
-    Ông chạm tay vào lửa, vào nước đá thấy có nóng, có lạnh  là có phân biệt rồi.  Thấy nóng hay lạnh, ông có lỗi gì không?
-    Không.
-    Đúng vậy.  Tay xúc chạm biết nóng lạnh vốn  không có lỗi thì  lưỡi nếm thức ăn uống biết mặn ngọt, ngon dở cũng nào có gì sai phạm.  Tay xúc chạm mà không biết gì, lưỡi nếm vị mà không biết mặn ngọt đắng cay, ngon dở thì khác gì vô tri.  Ông nên biết  nóng lạnh, ngon dở, nó đến tức khắc, không suy nghĩ và rất tự nhiên, do thức thứ 6 mà ra.  Quan trọng là thấy như vậy mà thức thứ 7 có dính mắc (yêu ghét) hay không mà thôi?  Nóng lạnh , ngon dở cũng chỉ là duyên hợp và tùy theo nghiệp lực của mỗi người, mỗi loài mà cảm nhận đều khác nhau.  Biết ngon dở thì không có lỗi, nhưng bàn luận và dính mắc lại là vấn đề khác.    Đa số chúng ta đều vướng vào điều này, lầm cho sự phân biệt của thức thứ 6 (ý thức) là có lỗi, nên cố gắng tránh phân biệt,  đâu biết rằng sự phân biệt của thức thứ 7 khiến tình khởi mới bị dính mắc.  Nên nhớ thức thứ 6 vừa có công nếu biến được Ý hay Mạt Na (thức 7) là trâu đen biến thành trâu trắng, vừa có tội nếu hùa theo trâu đen tìm cách phá hoại ruộng lúa.  Không biết điều này thì đường tu của ta lạc lối, vì không cho thức thứ 6 phân biệt tà chánh, quán chiếu thì làm sao trí tuệ bừng nở mà đôi khi còn làm cho trí óc bị lu mờ và đi đến chỗ ngu ngơ là đàng khác nữa.
-    Thế còn tâm  phân biệt thuộc loại thứ tư là tâm nào?
-    Đây chính là cái thấy (kiến phần) và cái bị thấy (tướng phần).  Tâm này thật vi tế, khó nhận ra. Chính tâm này sinh ra thức thứ 7 để thấy  nhân, thấy ngã có thật mà sa vào vòng nghiệp chướng không lối thoát trong vô lượng kiếp tới giờ.  Phá được ngã (thức 7) thì ta được giải thoát sinh tử, chứng A La Hán, nhưng vẫn chưa phá được kiến phần.  Kiến phần và tướng phần , chỉ có các bậc đại bồ tát mới dứt được mà thôi vì nó không dễ dàng nhận ra được.  Tuy nhiên kiến phần và tướng phần lại do cái vô minh ban đầu sinh ra.  Phá được phần chót vô minh này thì Phật quả mới thành.  Gọi là phá nhưng chẳng có gì để phá, vì chưa toàn giác nên vọng thấy có cái để phá.  Gọi là thành nhưng chẳng có gì để thành vì chúng ta chỉ quay về với cái sẵn có của mình, cái mà chúng ta quên đi  mà thôi.
-    Như vậy có cái vô minh ban đầu, rồi từ vô minh này sinh ra cái thấy (kiến phần) và cái bị thấy (tướng phần).  Từ cái thấy và cái bị thấy sinh ra ngã (Mạt Na thức) và nhân (tức các cảnh trần), rồi thức thứ sáu phân biệt cảnh trần đưa vào Mạt Na thức khiến tâm ta giao động phân biệt yêu ghét, thị phi mà sinh ra rắc rối này đến rắc rối khác, càng đi càng xa rời chân tâm?
-    Đúng vậy.
-    Chúng ta từ vị trí ban đầu là vô minh, đi trong luân hồi sinh tử trải qua vô lượng kiếp tới nay, rồi bây giờ chúng ta lại cố gắng tu hành để lại đi ngược trở về cái vô minh ban đầu, như vậy có phải là đi luẩn quẩn loanh quanh, làm sao giải thoát được?
-    Chúng ta từ vô minh ban đầu mà mò mẫm từng bước, từng bước cố bước ra khỏi bóng tối.  Càng đi chúng ta càng học hỏi rút kinh nghiệm thêm mà tiến hóa văn minh ra.  Khi chúng ta bước ra khỏi bóng tối thì lại bước vào ánh sáng, ánh sáng của nhị nguyên phân biệt, khiến tâm ta từ ù lì dốt nát chuyển sang linh lợi thông minh, rồi từ đó lại đắm mình vào danh lợi, vật dục cùng ngã mạn mà chìm đắm trong vòng sinh tử, càng đi càng xa rời tổ ấm, không lối về.

Chúng ta đã đi từ mê lầm này sang mê lầm khác.  Bỗng một hôm ta sực tỉnh quay về nguồn chân thật, thì từng bước đi là từng bước tỉnh giác.  Điểm xuất phát và điểm quay về gặp nhau, nhưng thật vô cùng khác nhau, cũng như vòng tròn 360 độ, khởi hành tại O độ và về tại 360 độ.  Đi trong mê, về trong tỉnh, giống mà khác là vậy.

-    Bây giờ tôi đã thật sự hiểu con đường mình phải đi.  Xin cám ơn ông thật nhiều.
-    Tôi chẳng có gì truyền cho ông, chỉ nói  lại những gì chư Phật, chư Tổ, các vị chân sư đã dạy cho mọi người chúng ta mà thôi.  Điều cần nhất là chúng ta phải lưu tâm tới thức thứ 6 và thức thứ 7.  Đừng lầm là cứ không suy nghĩ phân biệt gì là chúng ta đang đi đúng đường.  Chúng ta cần dùng thức thứ 6 phân biệt qua những quán chiếu để tuệ giác phát triển hầu chuyển dần cái ngã là thức thứ 7 với tâm phân biệt yêu ghét, tranh đua, hơn thua …  đi vào vô phân biệt, với phương pháp Định Tuệ hay Chỉ Quán song tu để đưa đến giải thoát sanh tử.  Và nên nhớ đây chưa phải là điểm dừng của Phật quả. Ông nên cẩn thận suy xét, kể cả những gì tôi chia sẻ cùng ông.

-    Một câu hỏi chót xin được ông giải đáp.  Ông có gì chắc là thức thứ 7 còn gọi là Mạt Na Thức hay Ý thuộc thể tình cảm ưa ghét; và thức thứ 6 còn gọi là Ý thức thuộc lý trí, suy nghĩ, tính toán?
-    Ngay chữ Ý và Ý thức đã nói lên điều này.  Ngoài ra trong Đại Bát Niết Bàn và Duy Thức Học cũng nói rằng khi thành Phật thì thức thứ 7 biến thành “Bình đẳng tánh trí” và thức thứ 6 biến thành “Diệu quan sát trí”.  Bình đẳng nói lên “không phân biệt”, quan sát nói lên “suy nghĩ đo lường”.  Ông còn nghi ngờ gì nữa không?
-    Không, tôi đã hiểu.  Xin cám ơn ông lần nữa.
-    A Di Đà Phật …

Ghi chú: 
Ái, thủ và hữu (*)
Nói “ái” nhưng gồm cả yêu, ghét.
Nói “thủ” nhưng gồm cả nắm bắt, buông bỏ.
Nói “hữu” là mang nghiệp lành hay xấu do “ái” và “thủ” tạo ra. Chúng là nhân hiện tại để nhận quả tương lai.